Rommelhypotheken en waardeloze leningen dreven het wereldwijde financiële stelsel in 2008 over de rand van de afgrond. Een securitisatiegolf zorgde o.a. voor kunstmatig opgeblazen huizenmarkten en een juridisch-financieel onontwarbaar beleggingskluwen. Toch wil de Europese Commissie de securitisatiemarkt nieuw leven inblazen. Apache sprak met Ewald Engelen over het financiële EU-beleid.

 Ewald Engelen

Ewald Engelen

Er zijn weinig intellectuelen die het financiële crisisdebat zo actief gevoed hebben als Ewald Engelen. Engelen, doctor in de politieke en sociale filosofie, is verbonden aan de faculteit Maatschappij- en Gedragswetenschappen van de Universtiteit van Amsterdam. Werkend op de snijvlakken tussen mens, maatschappij en economie noemt hij zichzelf financieel geograaf. In 2014 schreef hijëDe Schaduwelite, waarin hij haarfijn de financiële crisis in Nederland uit de doeken doet.

Het einde van uw boek ‘De Schaduwelite’ uit 2014 leest als een voorbode van het EU-beleid dat men nu wil uitrollen. Wat komt er zoal in u op als u hiernaar kijkt?

Gemengde gevoelens. Aan de ene kant voel ik een zekere mate van trots dat ik het bij het juiste eind had. Al sinds de tweede helft van 2015 zag je tekenen van een nieuwe golf van deregulering. En aan de andere kant natuurlijk ook boosheid. Omdat er 8 jaar na de crisis zo weinig politieke druk is, dat de pers en kiezers zo weinig aandacht hebben voor het bankwezen en de financiële markten. En omdat de insiders, de bankiers geholpen door de hand- en spandiensten van advocaten en accountants, zo’n grote invloed hebben op die wetgevingstrajecten.

En wij laten het allemaal maar weer gebeuren. De persaandacht voor de vluchtelingencrisis is te begrijpen, het is een grote humanitaire crisis. Maar de wetsvoorstellen die nu klaarliggen bevatten het zaad voor de volgende financiële crisis, en het wordt alleen maar afgedaan als te moeilijk, te complex. Volgens journalisten haken de kijkers en lezers af, waardoor ze weer kiezen voor een item over Syrische vluchtelingen. Daar heb je ook veel fraaier beeldmateriaal voor dan de ‘Capital Markets Union’ die nu in Brussel wordt opgetuigd.

Hoe wordt die nieuwe dereguleringsgolf volgens u, onder meer met dit voorstel, op gang getrokken?

De kern van het STSS-voorstelë(Simpele, Transparante en GeStandaardiseerde Securitisaties, J.P.) is dat het aanzet tot een verlaging van de eigen vermogenratio’s die banken aan moeten houden als ze dit soort producten op hun balans hebben staan. Daardoor wordt die 5% die ze verplicht als risicobehoud moeten aanhouden ook draaglijker. En zo is het voor een bank, of verzekeraar waarvoor de kapitaalratio ook wordt verlaagd, interessanter om STS-securitisaties van andere banken aan te houden.ëDaarnaast heb je ook nog het voornemen van de EC om alle regelgeving van na de crisis tegen het licht te houden om te kijken of de administratieve lastendruk verlaagd kan worden.

In het wereldbeeld van de gemiddelde econoom is alles wat ‘market’ heet goed, en alles wat ‘bank’ heet fout

En het betreft ook het schaduwbankieren (een term die gebruikt wordt om alle actoren te omschrijven die bankactiviteiten verrichten, maar geen bank zijn, en dus ook niet onder een bepaalde regelgeving vallen, zoals bijvoorbeeld de SPV’s; J.P.). Een term waarvan de baas van de Financial Stability Board, die tegelijk voorzitter is van de Bank of England, Mark Carney, oud Goldman Sachswerknemer, vindt dat hij vervangen moet worden door ‘market based finance’. In het wereldbeeld van de gemiddelde econoom is immers alles wat ‘market’ heet goed, en alles wat bank heet, laat staan schaduwbank, fout. Daarmee verwijder je vakkundig de politieke angel uit de term ‘schaduwbanken’.

De huidige securitisatiemarkten schommelen rond het niveau van voor de crisis. Welke impact zal dit voorstel op die markten hebben en bij uitbreiding op de huizenmarkten en de financiële markten tout court?

De wereldeconomie wordt geconfronteerd met drie grote vraagstukken. Het eerste is het ontwikkelingsvraagstuk dat voornamelijk voor Afrika geldt. Het tweede betreft de opbouw van een verzorgingsstaat voor de middenklasse in Azië. Het laatste is een dringende noodzaak om in het Westen iets van een energie-omslag te maken. De motor van onze economie, onze fossiele brandstofverslaving, die moet eruit, voor we met zijn allen op deze aardkloot ten onder gaan.

Dus of je nu voor marktgedreven of bankgedreven financiering gaat, je zou denken dat dit de plekken zijn waar het kapitaal heen gaat. Maar dat is niet zo. Al 15 jaar lang vloeien er meer kapitaalstromen van de ontwikkelende economieën naar het Westen dan andersom. ‘Capital flowing uphill’ noemen ze dat.

En daarnaast, het enige wat banken de afgelopen 15 jaar gefinancierd hebben is vastgoed. Het gaat alleen maar naar vastgoed! 60% van een gemiddelde bancaire balans bestaat uit hypothecaire leningen.

Het enige wat banken de afgelopen 15 jaar gefinancierd hebben is vastgoed. 60% van een gemiddelde bancaire balans bestaat uit hypothecaire leningen

Het financiële stelstel van voor de crisis, wat ‘market based’ was, deed niet wat het had moeten doen, en wel wat het niet had moeten doen. Dat dysfunctioneel stelsel heeft ons de crisis gebracht, en na de crisis doen we er alles aan om datgene wat ervoor dysfunctioneel was weer op te tuigen. Zoals de securitisatiemarkt die, hoewel ze zogezegd STS is, er weer voor zal zorgen dat het schaarse kapitaal waarover we beschikken gepompt zal worden in vastgoedinvesteringen, terwijl het een andere kant op moet. We glijden weer in de groef van schuldgedreven vastgoedfinanciering.

U spreekt van schaars kapitaal, maar het is toch ook een systeem waarmee je eindeloos kapitaal, krediet en schuld kunt genereren?

Dat is zo, de productie van die synthetische beleggingen is in principe ongelimiteerd. De film The Big Short illustreert fantastisch hoe er geen grens is aan het aantal gokken dat je met CDS’en kunt nemen op een mogelijke vastgoeddaling.

In het schaduwbancaire stelsel kan een securitisatie ook meermaals door verschillende partijen als onderpand gebruikt worden voor korte termijnleningen, zonder dat ze van elkaar weten dat het maar om een stuk onderpand gaat. Zo is er een enorme wildgroei aan synthetische financiële producten ontstaan die het merendeel van het kapitaal aanzuigt, omdat het blijkbaar een beter rendement belooft met goed te berekenen risico’s dan de reële economie. Wat nog maar eens de dysfunctionaliteit van ons mondiaal financieel systeem aantoont.

Hoe schat u de kans in dat het STS-voorstel zonder al te veel aanpassingen door het Europees Parlement geraakt?

Als ik in een interview met Paul Tang, rapporteur voor het voorstel, lees dat hij in principe niks mis vindt aan securitisatie, dan weet je dat het eigenlijk al gepasseerd is. Hij omringt zich nu met juristen om door de techniciteiten van het voorstel te gaan, maar in dat complexe woud van ‘legalese’ kun je alleen maar zoek raken, welke ondersteuning je ook hebt.

De kernvraag is, willen we dit voorstel A?berhaupt wel, en gaan we securitisatie opnieuw stimuleren? Zijn we het ermee eens dat dit gefaciliteerd moet worden door het verlagen van de kapitaalratio’s van banken? Als je daar nee op zegt, moet je het gewoon afwijzen. Maar daartoe zijn weinig MEP’s bereid.

Kan securitisatie ook niet, als het werkelijk gestandaardiseerd en eenvoudig is, waardevol zijn?

Mijn probleem is dat het alleen maar vastgoedinvesteringen financiert. De cijfers over Nederland tonen heel goed aan dat de oplopende hypotheekschulden van de huishoudens samenvallen met de huizenzeepbel, en met introductie van securitisatie.

Door die hoge private hypothecaire schuldenlast is de recessie hier de afgelopen 8 jaar veel scherper geweest dan bijvoorbeeld in België. Toen de huizenbel barstte en de prijzen met 25% daalden, stopte de helft van de huishoudens met consumeren om versneld hun hypotheek af te lossen zodat hun schuldenlast weer in evenwicht geraakte met de waarde van hun woning. Dat maakt de Nederlandse economie zo kwetsbaar, en daarom moeten we af van die schuldgedreven vastgoedverslaving.

De cijfers over Nederland tonen aan dat de oplopende hypotheekschulden van de huishoudens samenvallen met de huizenzeepbel en met de introductie van securitisatie

Na de recessie verwachtte ik dat de Nederlandse elite daar ook van overtuigd zou zijn, en dat was in principe ook wel zo. Maar je ziet, als het zo’n belangrijke impact heeft op onze economische groei, de politieke wil om er daadwerkelijk iets aan te doen heel snel verwateren. Wat mij betreft past ook de sterke Nederlandse bankenlobby in Brussel om de securitisatiemarkt weer te doen lopen heel duidelijk in dit politieke plaatje.

Ziet u gevaar voor zeepbellen in landen waar securitisatie tot hiertoe nog niet echt ingeburgerd is?

Dat is evident. Ik kan me voorstellen dat de Europese grootbanken watertandend kijken naar Oost-Europa en natuurlijk ook naar Duitsland. Dankzij zo’n nieuw EU-breed juridisch raamwerk worden er nieuwe markten opengegooid om ontgind te worden. ‘Big Finance’ is eigenlijk ‘Anglo-American Finance’. Met het STSS-voorstel geef je dat Anglo-Amerikaans kapitaal van Blackrock en andere grote assetmanagers veel makkelijker toegang tot de Europese markten. Dat is volgens mij ook de verborgen agenda hierachter.

U schrijft en spreekt veel over dit onderwerp. Hoe schat u het bewustzijn van mensen in over dit onderwerp?

Mi-ni-maal! Je merkt niets van een verhoogd bewustzijn. Je hoeft nog maar de term CMU (Capital Markets Union, J.P.) uit te spreken en de ogen zijn al half geloken.ëWat paradoxaal is. Joris Luyendijk en Gillian Tett hebben, elk apart, aangegeven dat een van de problemen van onze tijd is dat onze samenlevingen door en door gefinancialiseerd zijn. Financiële termen, logica, actoren en belangen zitten tot in de haarvaten van onze maatschappij. Tegelijkertijd is de financiële kennis, de ‘forensic financial skills’, die je nodig hebt om kritisch te kijken en te achterhalen wat er gaande is bij de gemiddelde burger, maar ook bij de gemiddelde journalist, ontzettend dun bezaaid.

Als het op het einde van de rit weer misgaat, zijn wij het, de belastingbetalers, die in het pak genaaid worden

Die combinatie is vanuit politiek en democratisch perspectief desastreus. Het geeft bankiers, juristen, accountants, fiscalisten en andere insiders een enorme ruimte om een institutionele orde te scheppen die vooral hun belangen dient, en die als het misgaat alle klappen op de belastingbetaler afwendt. De crisis had een ‘wake up call’ moeten zijn voor het parlement, de pers en de burgers. Het financiële stelstel is te belangrijk om aan bankiers over te laten.

Maar 8 jaar na de crisis doen we weer precies hetzelfde, zonder dat ook maar iemand er naar omkijkt. En ëën ding weet je zeker: als het op het einde van de rit weer misgaat, zijn wij het, de belastingbetalers, die in het pak genaaid worden.

Leave a Reply